«Сайлау» ААЖ пайдалана отырып, сайлау мен референдум барысын бақылау бойынша бақылаушыларға арналған ақпарат
«Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық Заңы ұзақ мерзімді бақылаушыларға тән міндеттермен сайлау үрдісінің бірнеше субъектілерін, атап айтқанда: тіркелген кандидаттардың сенімді тұлғаларын, жеке бақылаушыларды және бұқаралық ақпарат құралдары қызметкерлерін міндеттейді.
«Сайлау туралы» Конституциялық Заңның 20-1- бабы сайлау әрекеттерін өткізудің жариялық тәртібін белгілейді. Жариялықты қамтамасыз етуде ерекше роль бақылаушыларға бөлінген: «Сайлау үрдісінің барлық кезеңдерінде сенімді тұлғалар, бақылаушылар, бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерінің қатысуға және сайлау үрдісі жайлы кез келген ақпаратты сайлау комиссияларынан алуға құқығы бар». Осы ұсынымдар демократиялық сайлау құқығын жүзеге асырудың негізгі қағидаттары мен міндеттері талабымен әзірленген.
Қазақстанда әзірленген және енгізілген «Сайлау» ААЖ жобалық шешімі толығымен электрондық дауыс беру жүйесіне қойылатын Конституцияның негізін қалаушы қағидаттарға, еліміздің сайлау заңнамаларына және Евроодақтың талаптарына сәйкес.
«Сайлау» ААЖ негізгі элементі электронды және қағаз нұсқасында да сайлау комиссиясының мүшелерімен қол қойылып берілетін дауыс беру қорытындысын санау мен сайлаушылардың дауыс беру үрдісін толық көлемде жүзеге асырушы сайлау учаскесінің аппаратты-бағдарламалық кешені болып табылады.
«Сайлау» ААЖ аппаратты-бағдарламалық кешеніне қызмет етуші мамандар мен дерекқор әкімшілерінің іс-әрекеттері технологиялық Нұсқама мен Төлқұжатта қатаң реттелген және жазылған.
Электрондық дауыс берудің барлық кезеңдерінде бақылаушыларға сайлау учаскелеріндегі мамандар мен сайлау комиссиялары мүшелерінің іс-әрекеттерін бақылау ұсынылады:
    - электрондық жабдықтың еңбекке қабілеттілігін бұзуға арналған іс-әрекеттерді болдырмау       (электроқоректі өшіру, кабельдерді үзіп тастау, корпустарды ашу, бөгде құралдарды қосу);
    - дауыс беру технологиясын сақтау (сайлаушыларды тіркеу, электрондық карточкаларды белсендіру,       олардан нәтижелерді оқу);
    - сайлаушылармен даулы жағдайлар туындаған кезде заңдылықты сақтау (қолмен тіркеу);
Қақтығыстардың болмауы үшін бақылаушылар «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық Заңында жазылған барлық міндеттердің ауыртпалығын артып, соның ішінде «Сайлау» автоматтандырылған ақпараттық жүйесінің әкімшілік ету рәсімдеріне кіріспеуі тиіс.
Сенімді тұлғалар, бақылаушылар, бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері өздерінің ескертпелерін тексеруге болатын, шынайы, құжатталған фактілермен негіздеуге міндетті.
Жүйенің барлық учаскелерінде, тіпті Орталық сайлау комиссиясында орнатылған серверлерде де бақылаушылардың қатысуы мүмкін.
«Сайлау»ААЖ жұмысының шынайылығын тексеру бойынша мүмкіндіктер
Жүйе жұмысының дұрыстығын тексеруге қызығушылық танытқан ұйымдар өкілдері Орталық сайлау комиссиясын ертерек ескертпей ақ, кез келген сайлау учаскесін таңдай алады.
Таңдап алынған нақты сайлау учаскесіне сайлауды өткізудің барынша мөлдірлігін және аталған акцияға сенімді нығайту мақсатында бақылау үшін қоғамдық ұйымдардың және бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері шақырылады.
Осы учаскеде сайлаушыларға тексеру кодын сұрау міндетін барынша пайдаланып, дауыс беру аяқталғаннан кейін өз нәтижелерін басылған хаттамалар арқылы тексеру ұсынылады. Кез келген сәйкессіздік анықталып, елеусіз қалмайды. ( Тексеру кодтары кездейсоқ түрде өндіріледі және сайлаушының дерегі емес дауыс беру дерегінің бөлігі болып табылады. Оның сайлаушымен еш байланысы жоқ, жеке деректер талап етілмейді, сондықтан дауыс беру құпиясы бұзылмайды. Осы кодпен ол осы немесе басқа кандидатқа берген дауыс сәйкестігіне көз жеткізе алады).
Дауыс берген сайлаушылар арасында жасырын (анонимді) сұрау жүргізуге болады( exit-pool).
Дауыс беру аяқталып, учаскеде оның нәтижесі тексерілгеннен кейін бақылаушылар жоғары тұрған сайлау комиссиясына барып, учаскеден алынған, облыстық немесе орталық серверге енгізілген электрондық дауыс берудің қорытынды хаттамаларын осы учаске бойынша деректермен салыстыра алады.