13. ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Миссиясы (2004 ж.) сайлаушылар тізімдері мен оларды жасау рәсімін мұқият түрде қайта қарауды, сайлаушылардың қағаз және электрондық тізімдері арасындағы қарама-қайшылықтарды шешуді, сайлаушылар тізімдеріне сайлау күні қосымша есімдерді енгізу туралы қағиданы реттеуді ұсынады.
Президентті, Парламент Мәжілісі мен мәслихаттардың депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау қарсаңында сайлаушылар тізімдерін жергілікті атқарушы органдар жасайды. Осы мәселе Орталық сайлау комиссиясының ұдайы бақылауында. Жергілікті атқарушы органдардың сайлаушылар тізімдерін жасау және оларды сайлау комиссияларына ұсыну рәсімі Сайлау туралы заңда егжей-тегжейлі реттелген. Азаматты нақты сайлау учаскесіндегі сайлаушылар тізіміне енгізуге тиісті сайлау учаскесінің аумағында тұрғылықты жері бойынша тіркелу фактісі негіз болады.
Сайлаушылардың әрбір сайлау учаскесі бойынша тізімдеріне тиісті әкімнің қолы қойылып, дауыс беруге жиырма күн қалған кезде тиісті сайлау комиссиясына акт бойынша тапсырылады. Сайлау учаскесінде дауыс беруге арналған қағаз тізім жүргізіледі, сайлаушылардың электрондық тізімі жүргізілмейді. Кез келген азамат сайлаушылар тізімінен өзі туралы ақпаратты тексеруге және тізімге енгізілмегеніне, дұрыс енгізілмегеніне не тізімнен шығарылып тасталғанына, сондай-ақ сайлаушы туралы тізімге енгізілген деректерде жіберілген жаңсақтықтарға шағымдануға құқылы. Сайлаушылар тізімдеріне дауыс санау басталғаннан кейін өзгертулер енгізуге тыйым салынады.
Алдағы президенттік сайлауға байланысты Орталық сайлау комиссиясы 2005 жылғы 11 қазанда Үндеу қабылдады, онда мемлекеттік органдардың алдын ала сайлаушылардың тізімдерімен танысу мүмкіндігін береді және сайлаушылар тізімінде азаматтың болуын тексеруге шақыра отырып, сайлаушылар арасында жария үгіт жүргізеді. Сондай-ақ сайлаушылар тізімдеріндегі қателіктерді шұғыл
түзетуді қамтамасыз ететін шараларды қабылдайтыны туралы айтылған. Орталық сайлау комиссиясы жергілікті атқарушы органдардың күш-жігерін сайлаушылар тізімдерінің толық болуын қамтамасыз етуге бағыттауда. Ол сондай-ақ облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдеріне облыс орталықтары мен қалаларда, міндеттеріне Әділет министрлігінің жеке
куәліктер деректері базасынан сайлаушыларды іздестіру кіретін анықтама қызметін құруды ұсынады. Жергілікті атқарушы органдар, Орталық сайлау комиссиясы мақұлдаған, сайлаушылар тізімдерін өзекті ету әдістемесін пайдалануда. Әкімдіктер сайлау учаскелерінің карталарында белгіленген мекен-жайлардың ресми тізімін әкімдіктердегі сайлаушылардың электрондық тізімдерімен салыстыруды қамтамасыз етеді, сайлаушылар тізімдерінде анықталған жаңсақтықтарды түзету мақсатында үйлерді аула бойынша аралауды қамтамасыз етеді. Орталық сайлау комиссиясы сайлаушылар тізімдерінің тұтастай еліміз бойынша тиісті дәрежеде дайындалуын қамтамасыз ету мақсатында барлық қажетті іс-әрекеттерді жасауда.
Ұсыным орындалды деп есептейміз.
14. ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Миссиясының мүшелері кандидатты тіркеудің күшін жою туралы шешімдерді соңғы сәтте шығаруға мүмкіндік беретін норманың күшін жойған жөн деп есептейді.
Сайлау туралы заңға 2004 жылғы сәуірде дауыс беру күніне екі күн қалғанда, кандидатты тіркеу туралы шешімнің күшін жоюға жол берілмейтіні туралы толықтыру енгізілген болатын (89-бапты қараңыз). Ал ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Миссиясының есебі 2004 жылғы қазанда ұсынылды. Осылайша, ұсыным беру кезінде ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Сайлау туралы заңда осы қағиданың бар екенін ескермеген.
Осы ұсыным алынып тасталуға тиіс деп есептейміз.
15. ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Миссиясы (2004 ж.) тіркелген сайлаушылар санындағы алшақтықты азайту үшін сайлау учаскелерінің шекараларын өзгерткен жөн деп есептейді.
Сайлау учаскелерінің шекаралары тұрақты нақтыланып отырады. Сайлау туралы Заңның 23-бабына сәйкес сайлау учаскелері тиісті әкімдердің сайлау комиссияларымен келісілген шешімдерімен құрылады. Ал сайлау учаскелерінің шекаралары міндетті түрде сайлаушылардың назарына жеткізілуге тиіс (Сайлау туралы заңның 23-бабының 5-тармағы).
Сайлау туралы заңның 23-бабына сәйкес сайлау учаскелері сайлаушыларға барынша қолайлылық туғызу мақсатында құрылады. Бұл ретте сайлау учаскелерін құру Қазақстанның географиялық ерекшеліктеріне байланысты екенін ескеру қажет, өйткені Қазақстандағы көптеген елді мекендер бір сайлау округі шегінің өзінде бір-бірінен шалғай орналасқан. Елді мекендердегі халық саны да әр түрлі болып келеді.
Қазақстан Республикасында тіркелген сайлаушылар санындағы алшақтықты азайту жөнінде шаралар қабылданды. 2005 жылдың сәуірінде «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Констиуциялық Заңына өзгерістер енгізілді, оның 23-бабына сай әрбір сайлау учаскесінде «үш мыңнан аспайтын» сайлаушы болуға тиіс екені туралы талап етілген. Соның нәтижесінде, Қазақстанда қосымша 202 сайлау учаскесі құрылды. Ол сайлаушылармен жүргізілетін жұмысты ретке келтірді. Аталған ұсынымды Мәжілістің келесі сайлауына, яғни 2009 жылға дейін орындау ұсынылған болатын, сондықтан 2005 жылдың қыркүйегінде орындалмаған ұсынымдардың қатарына жатқызуға негіз болған жоқ. Сонымен қатар осы ұсыным 1990 жылғы Копенгаген Құжатының талаптарына тікелей байланысты емес. Оған қарамастан, ұсыным орындалды деп есептейміз.