21 қаңтарда Қазақстан Республикасы Орталық сайлау 

комиссиясының отырысы өтті

 

Парламент Мәжілісі мен барлық деңгейдегі мәслихаттарының депутаттарын сайлау жөніндегі науқан шеңберінде Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының кезекті отырысы өтті. Отырысқа саяси партиялардың, Бас прокуратураның, әділет, ішкі істер, қаржы министрліктерінің өкілдері, БКБ режимінде - облыстардың, Астана, Алматы және Шымкент қалаларының аумақтық сайлау комиссиялары, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері қатысты.

Отырыста келесі мәселелер қаралды:

1) Қазақстан Республикасы сайлау заңнамасының жаңа енгізілімдері туралы;

2) Саяси партияларды партиялық тізімдер бойынша сайланатын Парламент Мәжілісі мен мәслихаттар депутаттарын сайлауға қатысуға жіберу туралы;

3) «2023 жылғы 19 наурызға тағайындалған кезектен тыс сайлауда Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі мен мәслихаттарының депутаттығына кандидаттарды ұсыну тәртібі туралы»;

4) Сайлауды байқау жөніндегі қоғамдық бірлестіктерді, коммерциялық емес ұйымдарды аккредиттеудің кейбір мәселелері туралы.

       Отырыс YouTube арнасында тікелей эфир арқылы көрсетіліп, сурдоаудармамен қамтамасыз етілді.

Отырысты аша отырып, Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының Төрағасы Нұрлан Әбдіров Орталық сайлау комиссиясы сайлау заңнамасын түсіндіруге және сайлаушыларды, сондай-ақ сайлау процесіне қатысушылардың барлығын сайлау науқанының барысы туралы хабардар етуге көп көңіл бөлетінін атап өтті.

Мемлекеттік билік құрылымдарының, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының, саяси партиялардың және барлық мүдделі тараптардың күш-жігерін біріктіретін бұл қызмет сайлау процесі субъектілерінің сайлау және құқықтық мәдениеті мен сауаттылығын қалыптастыруға бағытталған, сондай-ақ республика азаматтарын мемлекетті басқару процесіне тартуға ықпал етеді.

Орталық сайлау комиссиясы отырыстар кезінде де, диалогтық және сараптамалық алаңдарында да жүйелі негізде түсіндіру жұмыстарын ұйымдастырады.

«Қазақстан Республикасы сайлау заңнамасының жаңа енгізілімдері туралы» бірінші мәселе бойынша Орталық сайлау комиссиясының мүшесі Асылбек Смағұлов баяндады.

Ол Мәжіліс пен мәслихаттар депутаттарының алдағы кезектен тыс сайлауы «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық Заңына енгізілген түзетулерге сәйкес жаңа форматта өтетінін хабарлады.

Конституциялық заңның 9-бабының 2, 3, 4-тармақтарында көзделген жаңа қағидалар бойынша:

- Мәжіліс депутаттары ағымдағы жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорционалды өкілдік ету жүйесі бойынша, сондай-ақ бірмандаттық аумақтық сайлау округтері бойынша сайланады;

- облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың депутаттарының жартысы бірыңғай аумақтық сайлау округінің аумағы бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі арқылы, екінші жартысы аумақтық сайлау округтері бойынша сайланады;

- аудандар мен облыстық маңызы бар қалалар мәслихаттарының депутаттары бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша сайланады.

Егер бірмандаттық аумақтық сайлау округтері бойынша округтердің шекаралары әкімшілік аумақтық бірліктердің шекараларымен тұспа-тұс келсе, округтік сайлау комиссиялары құрылмайды, олардың өкілеттіктерін аумақтық сайлау комиссиялары жүзеге асырады.

Округтік сайлау комиссиялары бірмандаттық аумақтық сайлау округтері бойынша Парламент Мәжілісі мен мәслихаттар депутаттарының сайлауын ұйымдастыруды мен өткізуді қамтамасыз етеді.

Екінші мәселе аясында ҚР әділет вице-министрі Алма Мұқанова ҚР-да тіркелген саяси партиялардың филиалдық желісімен ағымдағы жағдай туралы ресми ақпаратты хабарлады.

Орталық сайлау комиссиясының мүшесі Шавқат Өтемісов «Саяси партияларды партиялық тізімдер бойынша сайланатын Парламент Мәжілісі мен мәслихаттар депутаттарын сайлауға қатысуға жіберу туралы» баяндама жасады.

Ш. Өтемісов бүгінгі күні Қазақстан Республикасында тіркелген саяси партиялардың барлығының филиалдары бүкіл аудандар мен қалаларда құрылмағандықтан, барлық деңгейдегі мәслихаттар депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімдерін ұсыну облыстық филиалдардың конференцияларында жүзеге асырылатынын атап өтті.

Бұған қоса, «Байтақ» қазақстандық жасылдар партиясының филиалдары Атырау, Қарағанды және Қызылорда облыстарында болғандықтан, бұл партия тек қана аталған облыстардың мәслихаттар депутаттарын сайлауға жіберіледі.

«Respublica» партиясының облыстарда филиалдары жоқ.

Осыған байланысты отырыста жекелеген қаулылар қабылданды:

- әрбір саяси партияны партиялық тізімдер бойынша сайланатын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлауға қатысуға жіберу туралы;

- «Respublica» партиясын қоспағанда, 6 саяси партияны партиялық тізімдер бойынша сайланатын Қазақстан Республикасы мәслихаттарының депутаттарын сайлауға, оның ішінде «Байтақ» қазақстандық жасылдар партиясын тек Атырау, Қарағанды және Қызылорда облыстары мәслихаттарының депутаттарын сайлауға қатысуға жіберу туралы;

Сондай-ақ, саяси партиялардың өкілдеріне егер ұсыну мерзімі аяқталғанға дейін олар өз филиалдарын өңірлерде тіркейтін болса, ҚР ОСК сайлауға жіберу туралы мәселені қарайтынын жеткізілді.

Орталық сайлау комиссиясының мүшелері мен мемлекеттік органдардың өкілдері саяси партиялардың көптеген сұрақтарына толық жауап берді.

Ш. Өтемісов «2023 жылғы 19 наурызға тағайындалған кезектен тыс сайлауда Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі мен мәслихаттарының депутаттығына кандидаттарды ұсыну тәртібі туралы» үшінші мәселе бойынша баяндама жасады.

Ол кезектен тыс сайлауды дайындау және өткізу жөніндегі негізгі іс-шаралардың күнтізбелік жоспарларына сәйкес Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттығына және мәслихат депутаттығына кандидаттарды ұсыну 2023 жылғы 20 қаңтарда басталып, 2023 жылғы 8 ақпанда жергілікті уақыт бойынша сағат 18-де аяқталатынын хабарлады.

Мәжіліс депутаттарының 70 пайызы және облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар мәслихаттары депутаттарының жартысы партиялық тізімдер бойынша сайланады. Оларды ұсыну құқығы саяси партияларға тиесілі. Мәжіліс депутаттарының 30 пайызы және аудандар мен облыстық маңызы бар қалалар мәслихаттарының барлық депутаттары бірмандаттық аумақтық сайлау округтері бойынша сайланады. Оларды ұсыну құқығы: саяси партияларға, қоғамдық бірлестіктерге, сондай-ақ жарғыда тиісті өкілеттік көзделген жағдайда олардың құрылымдық бөлімшелеріне (филиалдары мен өкілдіктеріне) тиесілі; азаматтарға өзін-өзі ұсыну арқылы. Саяси партиядан, қоғамдық бірлестіктен, олардың құрылымдық бөлімшелерінен (филиалдары мен өкілдіктерінен) кандидат, сондай-ақ өзін-өзі ұсынушы сайлау туралы заңның 89-бабының 4-1-тармағында белгіленген құжаттар болған кезде тіркеледі.

Орталық сайлау комиссиясы партиялық тізімге енгізілген немесе бірмандаттық округтер бойынша сайланатын кандидаттардың Конституцияда және конституциялық заңда белгіленген талаптарға сәйкестігін тексеруді жүзеге асырады.

ОСК көрсетілген құжаттар келіп түскеннен кейін дереу уәкілетті ведомстволарға - ішкі істер министрлігіне, Бас прокуратураның құқықтық статистика және арнайы есепке алу Комитетіне, әділет және қаржы министрліктеріне сұрау салулар жібереді.

Тіркеуге саяси партиялар арасында бөлінетін депутаттық мандаттардың белгіленген санынан аспайтын, оған енгізілген адамдар саны 30% - ға бір саяси партиядан Парламент Мәжілісі депутаттығына кандидаттардың бір ғана тізімі жіберіледі. Партиялық тізімдер бойынша сайланатын депутаттар саны – 69. Демек, тіркеу үшін ұсынылған партиялық тізімге 90-нан артық кандидат кіре алмайды.

Заңмен Парламент Мәжілісінің депутаттығына сайлау үшін партиялық тізімге енгізілген адамға бірмандаттық аумақтық сайлау округі бойынша ұсынылуға тыйым салынады.

Бірмандаттық округ бойынша Конституция мен сайлау туралы Заңның талаптарына сәйкес келетін кандидат тіркеуге жіберіледі.

Жоғарыда айтылғандай, партиялық тізімдер бойынша облыстық мәслихат депутаттарының жартысы ғана сайланады. Тиісті әкімшілік-аумақтық бірлікті мәслихат депутаты етіп сайлау үшін адамдарды партиялық тізімге енгізу саяси партияның тиісті филиалының (өкілдігінің) жоғары басшы органы мүшелерінің жалпы санының көпшілік даусымен жүргізіледі.

Тиісті аумақтық сайлау комиссиясы (облыстық, республикалық маңызы бар қалалар мен астана) партиялық тізімге енгізілген кандидаттардың Конституцияда және конституциялық заңда белгіленген талаптарға сәйкестігін тексеруді жүзеге асырады.

Мәжіліс пен мәслихат депутаттығына кандидаттарды тіркеу 2023 жылғы 20 қаңтарда басталып, 2023 жылғы 18 ақпанда жергілікті уақыт бойынша сағат 18-де аяқталады.

Құжаттарды қарағаннан кейін сайлау комиссиялары Конституциялық заңда белгіленген жағдайларда партиялық тізімді тіркеу туралы, тіркеуден бас тарту туралы немесе партиялық тізімге енгізілген адамды алып тастау туралы шешім қабылдайды. Бір мандат үшін тіркеу немесе тіркеуден бас тарту туралы шешім де қабылданады.

Депутаттыққа кандидатты тіркеуден бас тарту немесе оның күшін жою үшін негіздер Конституциялық заңның 89 және 104-баптарында көзделген.

«Сайлауды байқау жөніндегі қоғамдық бірлестіктерді, коммерциялық емес ұйымдарды аккредиттеудің кейбір мәселелері туралы» төртінші мәселе бойынша Орталық сайлау комиссиясының мүшесі Анастасия Щегорцова баяндады.

Ол аккредиттеу тәртібі ҚР Орталық сайлау комиссиясының (ҚР ӘМ 27 желтоқсандағы № 31294 тіркелген) қаулысымен бекітілгенін хабарлады.

Жарғылық қызметінде сайлауды байқау жөніндегі қызметті жүзеге асыру көзделген қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдар аккредиттеуге жатады. Саяси партиялардан байқауды жүзеге асыру үшін аккредиттеу талап етілмейді.

Аккредиттеуді өткізу тәртібіне сәйкес республикалық қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдар ҚР ОСК комиссиясында аккредиттеуді алады. Тиісінше, аймақтық және жергілікті қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдарды аккредиттеуді аумақтық сайлау комиссиялары жүзеге асырады.

Аккредиттеуді алу үшін қоғамдық бірлестіктер, коммерциялық емес ұйымдар жоғарыда көрсетілген қағидаларда белгіленген нысан бойынша өтініш және сайлауды байқауды жүзеге асыру құқығын растайтын жарғыдан үзінді көшірме беруі тиіс.

Құжаттарды қабылдағаннан кейін комиссиялар аккредиттеу туралы не аккредиттеуден бас тарту туралы шешімді қарайды және қабылдайды.

Өтініштерді қарау мерзімі күнтізбелік 30 күнді құрайды. Себебі процесс жарғының түпнұсқалығын растау және ұйымның мәртебесі туралы ақпарат алу үшін әділет органдарына сұрау салуды көздейді. Әділет органдары өтінішті 20 күнтізбелік күн ішінде қарайды.

Осыдан кейін бес жұмыс күні ішінде аккредиттеу туралы куәлік немесе бас тарту туралы жазбаша хабарлама беріледі.

Заңнамада құжаттардың толық тізбесін ұсынбау, жарғының осы баптың талаптарына сәйкес келмеуі, сондай-ақ қоғамдық бірлестіктің, коммерциялық емес ұйымның қызметі тоқтатыла тұруы не тоқтатылған жағдайда аккредиттеуден бас тарту немесе аккредиттеудің күшін жоюға негіз болады.

Аккредиттеу мерзімі-1 жыл.

Сайлау комиссиялары берген аккредиттеу туралы куәліктің қолданылу аясы келесідей:

- республикалық ҚБ мен КЕҰ барлық сайлауға қатысу құқығы беріледі;

- өңірлік және ҚБ мен КЕҰ олардың құрылымдық бөлімшелері (филиалдары мен өкілдіктері) бар облыстар шегінде барлық сайлауға қатысу құқығы беріледі.

- тиісінше, жергілікті ҚБ және КЕҰ бір облыс шегінде жыл ішінде «Қазақстан Республикасының сайлауы туралы» Конституциялық заңмен реттелетін барлық сайлауға қатысу құқығын алады.

Сайлауда байқаушының аккредиттелген қызметін тиісті сайлау комиссиясы аккредиттеуге ұсынылған құжаттарда сенімсіз немесе бұрмаланған деректер анықталған жағдайда, сол сияқты қоғамдық бірлестіктің, коммерциялық емес ұйымның қызметі тоқтатыла тұрған жағдайда үш айға дейінгі мерзімге тоқтата тұруы мүмкін.

Куәліктің қолданылуын тоқтата тұруға әкеп соққан бұзушылықтар жойылған кезде оның қолданылуын тиісті сайлау комиссиясы комиссия шешімінің негізінде қайта рәсімдейді.

Егер анықталған бұзушылықтар мерзімінде жойылмаса не аккредиттелген бірлестік немесе ұйым қайта ұйымдастырылуға немесе таратылуға ұшыраса не қоғамдық бірлестіктің немесе коммерциялық емес ұйымның куәліктің қолданылуын ерікті түрде тоқтату туралы өтініші негізінде аккредиттеу туралы куәлік өзінің қолданылуын тоқтатады.

Аккредиттеу туралы куәліктің қолданылу мерзімі өткеннен кейін күші жойылады.

Аккредиттелген қоғамдық бірлестіктердің, коммерциялық емес ұйымдардың тізімі бес жұмыс күні ішінде ҚР ОСК интернет-ресурсында орналастырылады. Аккредиттеу туралы куәліктері тоқтатылған немесе өз қызметін тоқтатқан ұйымдардың тізімі де жарияланады. Аймақтар бойынша деректер де осы тізілімде көрсетіледі.

А.ж. 21 қаңтардағы жағдай бойынша сайлау комиссияларына аккредиттеуге 2 өтініш келіп түсті.

Отырысты қорытындылай келе, Ортсайлауком Төрағасы Нұрлан Әбдіров сайлауды ұйымдастырушылар мен қатысушыларға қойылатын негізгі талап – заңдылықты қатаң сақтау екенін атап өтті. Орталық сайлау комиссиясы ағымдағы сайлау науқанының ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз ету үшін барлық шараларды қабылдайтын болады.

Отырыс қорытындысы бойынша кеңейтілген брифинг өтті.