Республикалық референдумды өткізу жөніндегі ОРК-ның 

отырысы туралы

2024 жылғы 4 қазанда Қазақстанда АЭС салу жөніндегі республикалық референдум өткізуге дайындық шеңберінде ҚР Орталық референдум комиссиясының отырысы өтті.

Отырысқа Орталық референдум комиссиясының мүшелері, бейнеконференцбайланыс режимінде облыстардың, Астана, Алматы, Шымкент қалаларының аумақтық референдум комиссияларының төрағалары мен мүшелері және осы өңірлердің әкімдері аппараттарының басшылары қатысты.

Сондай-ақ отырысқа Бас прокурордың, мәдениет және ақпарат, цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлерінің орынбасарлары, ішкі мен сыртқы істер министрліктерінің, сондай-ақ Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) байқаушылар Миссиясының өкілдері қатысты. Бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері отырысқа шақырылды.

Сурдоаударманы қамтамасыз ете отырып, отырыстың трансляциясы Комиссияның Интернет-ресурсы және Youtube арқылы өтті.

Отырыста келесі мәселелер қаралды: 

1. 2024 жылғы 6 қазанға тағайындалған республикалық референдумда дауыс беру күніне учаскелердің дайындығы туралы;

2. Республикалық референдум өткізу кезінде аккредиттелген қоғамдық бірлестіктер, коммерциялық емес ұйымдар, бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерінің қатысуы туралы; 

3. Республикалық референдум өткізу кезінде заңнаманың сақталуы туралы; 

4. Республикалық референдумды ұйымдастыру және өткізу барысында жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау туралы.

Күн тәртібіндегі мәселелерді қарастырмас бұрын, ОРК Төрағасы Нұрлан Әбдіров отырысқа қатысушыларды плебисцит қатысушыларының дауыс беру күніне дайындығына әсер ететін бірқатар маңызды іс-шаралардың іске асырылуы туралы хабардар етті.

Осылайша, 3 қыркүйектен бастап ОРК мен АКР референдумға дайындық жұмыстарын жүргізіп, келесі ұйымдастыру шараларын қабылдады.

Бірінші. Ағымдағы референдум науқаны аясында 9 қыркүйектен 3 қазанға дейін дауыс беру күніне дайындықты ұйымдастыру мәселелерін зерделеу мақсатында ОРК мүшелері еліміздің барлық 20 өңіріне барып, референдум учаскелерін, олардың материалдық-техникалық жарақтандырылуын, мүгедектігі бар адамдар үшін жағдай жасауды, азаматтарды референдумға қатысуға құқығы бар азаматтардың тізімдерімен таныстыру жөніндегі комиссиялардың жұмысын, азаматтарды ақпараттандыру жөніндегі жұмысты және комиссия мүшелерін жергілікті деңгейде оқытуды ұйымдастыруды тексерді.

Екінші. Бұл науқанның маңызды бөлігі – референдум комиссиясының мүшелері мен басқа да плебисцит қатысушылары үшін оқыту. Оқу іс-шаралары каскадты әдіс бойынша өтті. Референдумға дайындық аясында комиссия мүшелері үшін 3700-ге жуық семинар өткізілді. Осылайша, барлық деңгейдегі комиссиялардың 70 мыңнан астам мүшесі оқытумен қамтылды.

Жергілікті деңгейде референдумға қатысушылардың әртүрлі санаттары үшін осындай семинарлар ұйымдастырылғанын атап өткен жөн. Аумақтық комиссиялардың деректері бойынша 24 мың адамды қамтитын 550-ден астам семинар өткізілді.

Референдум ұйымдастырушыларын оқытудың дәстүрлі форматымен қатар Орталық референдум комиссиясы байқауға қатысу үшін аккредиттелген республикалық және өңірлік қоғамдық бірлестіктері, бұқаралық ақпарат құралдары өкілдеріне, саяси партияларға арналған онлайн-форматта семинар өткізді, жалпы азаматтық сектордың 300-ден астам өкілі қамтылды.

Тұрақты серіктес «Шырақ» мүгедек әйелдер қауымдастығы» қоғамдық бірлестігімен бірлесіп, Астанадағы ЕҚЫҰ Бағдарламалар кеңсесінің қолдауымен 18-19 қыркүйекте референдум өткізу кезінде мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қамтамасыз ету мәселелері бойынша референдум комиссияларының мүшелері мен әлеуметтік қорғау саласындағы жергілікті атқарушы органдардың қызметкерлері үшін оқыту онлайн-тренингі өткізілді. 

Үшінші. Қоғамдық бірлестіктерді, оның ішінде саяси партияларды, коммерциялық емес ұйымдарды аккредиттеу жұмыстары жалғасуда.

Күн тәртібіндегі бірінші мәселені талқылау барысында облыстардың, Астана, Алматы және Шымкент қалаларының референдум комиссиялары төрағаларының өңірлердегі дауыс беру күніне дайындық барысы туралы есептері тыңдалды. Олар бюллетеньдерді учаскелерге жеткізу, есептен шығару куәліктерін беру, учаскелерде ақпараттық және әдістемелік материалдардың болуы, дауыс беруге арналған учаскелерді материалдық-техникалық жарақтандыру және мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын іске асыру үшін жағдайларды қамтамасыз ету, комиссия мүшелерін оқыту және азаматтардың өтініштері мен шағымдарын қарау бойынша жүргізілген іс-шаралар туралы баяндады.

Мәселені талқылау барысында ОРК Төрағасы заңнамаға сәйкес дауыс беру күні шетелдегі Қазақстан Республикасының азаматтары республикадан тыс жерлерде құрылған дауыс беру учаскелерінде дауыс бере алатынын атап өтті. Бұл учаскелер ҚР Сыртқы істер министрлігінің сайлау округіне жатады. Таяу Шығыстағы әскери-саяси жағдайдың шиеленісуін және ҚР азаматтарының қауіпсіздігіне қатерді ескере отырып, Ливандағы, Ирандағы және Израильдегі елшіліктер жанындағы референдум учаскелерінің қызметін тоқтата тұру туралы шешім қабылданды. 

Орталық референдум комиссиясының отырысына Сыртқы істер министрлігінің Ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі Алуа Надиркулова қатысып, шетелдік учаскелердің басқа елдерде дауыс беруге дайындығы туралы хабардар етті. Референдумда дауыс беру үшін барлығы 10 323 учаске, оның ішінде 59 елдегі шетелдік мекемелер жанынан ашылған 74 учаске жұмыс істейтін болады.

Екі онлайн-сервистің дауыс беру күніндегі жұмысы туралы цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі вице-министрі Ростислав Коняшкин баяндады, ол азаматтарды тіркеу орны туралы мәліметтерді тексеру жөніндегі сервис референдумның 4 622 учаскесінде, ал ҚР-да тіркелмеген азаматтарды тіркеу жөніндегі сервис 196 учаскеде қолжетімді болатынын хабарлады. 

Күн тәртібіндегі екінші мәселе бойынша ОРК мүшесі Анастасия Щегорцова баяндама жасады. Ол референдум комиссияларының мүшелері мен дауыс беруге құқығы бар адамдардан басқа, референдум учаскесінде қатысушылардың тағы төрт санаты болуы мүмкін екенін түсіндірді. Олар - аккредиттелген қоғамдық бірлестіктердің, коммерциялық емес ұйымдардың және саяси партиялардың байқаушылары; шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың аккредиттелген байқаушылары; шетелдік БАҚ өкілдері; отандық БАҚ өкілдері.

Ол дауыс беру күні учаскелерде аталған санаттағы адамдардың болуының заңнамалық аспектілеріне, оларға қажет құжаттарға және басқа да рәсімдік мәселелерге егжей-тегжейлі тоқталды. 

Күн тәртібіндегі үшінші мәселеге көшкен Нұрлан Әбдіров 4 қазан референдум алдындағы үгіттің соңғы күні екенін атап өтті. Ертең, 5 қазан, сағат 00.00-ден бастап - тыныштық күні.  Тыныштық күні және референдум күні үгітке байланысты кез-келген әрекетке тыйым салынады, ол үшін заңнамада құқықтық жауапкершілік қарастырылған.

Сонымен қатар, дауыс беру күні бұқаралық ақпарат құралдарында және онлайн-платформаларда қоғамдық пікірге сауал салу нәтижелерін, референдумға байланысты өзге де зерттеулерді, дауыс беру нәтижелерінің болжамдарын жариялауға жол берілмейді. Дауыс беру күні дауыс беруге арналған үй-жайда қоғамдық пікірге сауал салуға да тыйым салынады.

Республикалық референдум алдында үгіт жүргізу кезінде заңнаманың сақталуы туралы Мәдениет және ақпарат вице-министрі Қанат Ысқақов пен Бас прокурордың орынбасары Жандос Өміралиев баяндама жасады.

Күн тәртібінің төртінші мәселесі бойынша республикалық референдумды дайындау және өткізу кезеңінде Орталық референдум комиссиясына келіп түскен жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау барысы туралы ОРК мүшесі Асылбек Смағұлов хабарлады. 

Ол референдум өткізуге дайындық кезеңінде ОРК-на 66 өтініш, оның ішінде заңды тұлғалардан 27, жеке тұлғалардан 31, бұқаралық ақпарат құралдарынан 8 өтініш түскенін атап өтті. 43 өтініш бойынша тиісті жауаптар берілді.

Аумақтық референдум комиссияларының қарауына барлығы 32 өтініш келіп түсті, оның 16-сы заңды тұлғалардан, 15-і жеке тұлғалардан, 1-і бұқаралық ақпарат құралдарынан. Келіп түскен өтініштер бойынша 21-не тиісті түсініктемелер берілді. Референдумды әзірлеу мен өткізуге қатысты талап арыздар сот органдарына түскен жоқ.

Отырыс аяқталғанға дейін барлық деңгейдегі аумақтық референдум комиссияларына үндеу жасаған ОРК басшысы 6 қазанда дауыс беру күнін ұйымдастырудың жоғары деңгейін, жалпыхалықтық дауыс беруді өткізу рәсімдерінің барынша ашықтығы мен айқындығын қамтамасыз етудің маңыздылығы мен қажеттілігін атап өтті. Референдум ұйымдастырушылары мен қатысушыларына қойылатын негізгі талап – заңнаманы қатаң сақтау.

Нұрлан Әбдіров сондай-ақ дауыс беру күні Орталық референдум комиссиясы ел бойынша дауыс беру барысы туралы бұқаралық ақпарат құралдары үшін әр 2 сағат сайын тікелей эфирде брифингтер өткізетінін атап өтті.

Отырыстан кейін ОРК мүшелері және отырыстың басқа қатысушылары БАҚ үшін дәстүрлі брифингке қатысып, журналистерге барлық мәселелер бойынша түсініктемелер берді.